Lunedì, 27 giugno 2022 - ore 10.51

SECÓONDA PÀART DE’L PRÌM CÀANT DE L’ENÈIDE | Agostino Melega

La seconda della traduzione in dialetto dell'Eneide.

| Scritto da Redazione
SECÓONDA PÀART DE’L PRÌM CÀANT DE L’ENÈIDE  | Agostino Melega

SECÓONDA PÀART DE’L PRÌM CÀANT DE L’ENÈIDE  | Agostino Melega

Vénere la gh’àa mìia supurtàat de vedìil lamentàase amò

e cùšé la s’è mìsa lée a ciciaràa, pròpia in méša a’l so dulùur:

“Sòo mìia chi te séet, ma crèdi mìia che te sìa

udiùus a i Celèst, dàto che te séet vegnìit

a la citàa de i Tìiri. Và avàanti per la to stràada

e và infìna al palàs de la regìna. Pódi bèle dìte

se i me genitùur i s’è mìia sbaliàat a insegnàame

a strulegàa – che i to cumpàgn j è sàalf

e la flòta l’è a’l sicüür, sbürlàada in de ‘n pòst serèen

da ‘l cambiàa de i vèent. Vàarda cùma j è cuntèent

chéi dùdes cìigni, che l’àquila de Giòove intàant

che la vegnìiva šó la gh’ìiva sparpajàat per l’àaria:

adès i se vèt, in lóonga fìila, o a catàa el pòst

dùa fermàase o a vardàa bèen sèemper chél pòst lé.

Cùma chéi cìigni che i se divèert a sbàter j àale,

cun tàanta giòja e i vùla in cìircol, e i càanta,

cušé le to nàavi e i to sòci o j è bèle rivàat in pòort

o j è adrée a rivàaghe cun le so véele bèle tiràade.

Và dòonca avàanti sèensa paüüra,

pòorta sicüür i to pàs indùa la stràada la te mèena!”

La gh’àa dìt cušé, e intàant che la se giràava indrée

la gh’àa fàt véder el so còl meraviliùus,

i so cavéi prüfümàat d’ambròošia i gh’àa mandàat

fóora un prüföm celestiàal, la véesta la s’è verìida

fìna ai pée: la gh’àa fàt véder cùma se móof

na véera Déa in de’l caminàa. Enéea el gh’àa

ricunusìit so màader in de’l vedìila andàa vìa

e alùura el gh’àa dìt: “Catìiva àanca té,

perché sügütet a tóo de bàla to fióol

cu’l metìite in màaschera? Perchè pódi mìia strenšìite

la màan, sentìite parlàa, rispóondete sèenza sguarnàame?

Intàant che’l dišìiva cušé el s’è muìit vèers le luntàane müüra.

Vénere la gh’àa mìs intùurno a i viandàant n’àaria spèsa,

e la gh’àa metìit adòs en vèl de fümàana perché nisöön

el pudès védei o tucài o fermàai o dumandàaghe le rešòon

de’l so arìif. Alùura la Déa l’è vulàada fìna a Pàafo,

la gh’àa vìst amò chél pòst incantàat dùa i gh’àa costruìit

in so unùur en gràn tèempli, e dùa cèent altàar

profümàat de fréesche ghirlàande i brüüša incèens.

 ** CARTÀGINE

     Enéea e Àcate intànt j àandava in frésa

lóonch ‘l sentéer. E bèle j éera insìma a na muntagnóola

che gh’éera didrée a Cartàgine, pròpia davanti a la ròca

che gh’è en pòo püsèe in bàs. Enéa el vàarda meraviliàat

i palàs (tèemp indrée j éera cašòt), le pòorte, el bašamèent

de le stràade. I Tìiri, pièen de vója, i tribùla cun en gràan sàm;

quaidöön el svàalsa le müüra, i mèt in pée la ròca

e a màan i móof de le ròce; de j àalter i decìit

el pòst dùa méter sö la pròpia cà e intùurno

i ghe dišégna en sùulcher, de j àalter j élec i giùdici,

le càriche pübliche e in “sàacris” (14) el senàat;

quaidöön el scàava en pòort, àalter in prufunditàa

i gèta le fundasiòon de ‘n teàter (15) o i fa végner fóoa

da de i blòch de préeda de le culòne smišüràade,

che j è po' j urnamèent altìsim de le scéene de’l dumàan.  

Cušé se móof j àave a ‘l inìsi de l’estàat

per la campàgna fiurìida, sóta ‘l sùul, e le fà la róonša,

quàant le pòorta a l’àaria chéle picenìne

o le cundèensa el méel spantegàat o le càta chél che

ghe pòorta le àaltre laurèente, o quàant – mìse in fìila –

le slògia de cà la ràsa de i màs’c che vàal nièent:

töte j è a bòt, el méel nóof el prüföma de tìimo.

“O fürtünàat chéi ch’ìi vèt le so müüra bèle in pée!”,

el dìis Enéea, intàant che’l vàarda i téc de la citàa.

Sguarnàat magicamèent da la fümàana, el véen avàanti

in méša a la gèent e nisöön el riès a vedìil.

In de’l més a la citàa gh’éera en buschèt cunsacràat

che ‘l parìiva sguarnàt da n’ óombra gràanda:

chì tàanti àn prìma i Fenìici, ficàat sö la custéera

da j òonde e da’l vèent, i gh’ìiva  truàat sóta tèra

el segnàal pensàat da Giunóone: el cràni de’n cavàl

pièen de brìio (‘n augüüri sicüür che el pòpol nóof  en dé

el sarès stàt fòort in guèra e bèen mìs per tàanti sécui.

Didóone la gh’ìiva fàt méter sö en gràan tèempli a Giunóone

pièen de na möcia de tešòor e cun la prešèensa de la Déa;

la gh’ìiva j ingrès de bróons e indùa se pògia j architràaf*.               *stipiti

De le gràan pòorte de bróons le giràava sö i pòlech.

Enéea el gh’àa vìst na ròba che per la prìma vòolta

la gh’àa fàt andàa vìa le so paüüre, e la gh’àa fàt pensàa

cun  fidücia a’l dumàan. Intàant che’l vàarda el tèempli,

sèensa fàase scapàa nièent, e el spéta che riivi

la regìna, el vàarda cun amirasiòon le fürtóne de la citàa

e el s’è rèent cöönt de cùma el tribüléeri el se móova chì,

èco che ‘l l’àa culpìs na séerie de pitüüre che pàarla de la

guèra de Tròoja, bèle famùuša in töt el móont. El vèt

j Àtridi, Prìamo e ‘l Chìle, töti nemìch ‘l öön cun ‘l àalter.

Alùura el se féerma caragnèent e el gh’àa dìt: “O Àacate,

gh’éel in de’l móont en sìit che el sàga mìia pièen

de la nòostra disgràasia? El chì Prìamo! Àan chì

se pàarla bèen de lüü, àan chì se piàans per la so sfürtöna,

j è làagrime che le và dèenter a töte le ròbe de’l móont

e töti i cóor i tùca i travàj de j òm. Làsa stàa töte

le to paüüre: sùuntum famùus, e chéesta la sarà

la nòosta salvésa”. Intàant che’l dišìiva cušé

el se impienìiva l’ànima de figüüre vóode, cun la fàcia

bagnàada da’l piàanšer. El vedìiva da na pàart i Gréeci

che sóta Tròoja i scapàava cun adrée i giùuen Trujàan,

da chel’àaltra pàart el vedìiva i Frìigi cun didrée Achìle

muntàat sö’l càr da guèra, cun ‘l èelmo crestàat. 

Da n’àaltra pàart el gh’àa vìst a caragnèent le tèende

biàanche cùma la néef de Réešo (16), e Dioméede

töt pièen de sàanch che, quàant el gh’è ‘ndàt a dòs

a tradimèent in de’l prìm pìišol, el purtàava i so cavài

briùus a’l so acampamèent prìma amò che i gh’èes

tastàat l’èerba de Tròoja, e bevìit l’àaqua de’l Xàanto.

Da n’àaltra pàart Tròoilo, en pòoer regàs

mìia en gràado de sfidàa nisöön, che’l s’è vìst

davàanti Chìle el gràant, e el gh’àa mulàat la spàada.

L’éera purtàat vìa da i so cavàj, pindulèent da’l càr,

a cuciòon, el tegnìiva amò in màan le rédene;

la téesta e i cavéi ch’ìi strisiàava in tèra,

la làancia giràada che la rigàava la pùulver.

Intàant le dóne trujàane cun i cavéi mulàat

le ‘ndàava a’l tèempli de la nemìiga Pallade

e pìeene de tristésa, i l’àa süplicàava, intàant che

le se dàava de le tìighe a’l stómech cun le màan,

e le ghe ufrìiva en mantél presiùus:

la Dèa la giràava la téesta, j óc sbasàat vèers la tèra.

Achìle, dòpo vìighe tiràat adrée trè vòolte

Ètore intùurno a le müüra de Tròoja, el na vendìiva

a pées d’òor chél pòoer còorp marturiàat. Enéea

quàant el gh’àa vìst el còorp de ‘l so amìich, el so càr,

el so cadàaver e Prìamo che’l slungàava le màan

bùne a nièent, el gh’àa mandàat fóora en lamèent.

Pò el s’è mìs amò a cumbàter in de’l més de la batàalia

cun j invašùur inséma a i so suldàat de l’urièent

e a j armàat de’l néegher Memnone (17). Pentisilea rabìida (18)

la cumandàava le Amàsoni cu i so scüüt fàt a löna;

la gueriéera véergine - na cintüüra d’òor

söta le téte squèerce - la gh’ìiva el fóoch adòs in de la möcia

e ghe piašìiva fàala fóora cun i gueriéer püsèe curagiùus.

 -Sacro perché rappresentava la sacralità dello stato ed era depositario delle leggi.

-Teatro: non bisogna stupire se tra le prime costruzioni ci sia anche il teatro, che nell’antichità era una delle manifestazioni collettive più celebrate e più significative per quanto riguarda il costume e la civiltà di un popolo.

-Reso, re della Tracia, venuto in soccorso di Troia, ebbe notte tempo l’accampamento devastato da Achille e Diomede.

-Memnone: secondo Esiodo era figlio di Titone e dell’Aurora. Prese parte alla guerra troiana e cadde sotto la spada di Achille.

-Piange ogni giorno la sua morte la madre e le sue lagrime si mutano in rugiada. La  leggenda narra che la statua che lo raffigura, dia un suono dolcissimo all’apparire dell’alba.

-Pentesilea: figlia di Marte e regina del popolo guerriero femminile delle Amazzoni. Anch’ella fu uccisa da Achille.

 * ENÈEA L’INCÓONTRA DIDÓONE

      Intàant che ‘l trujàan Enéea el vàarda chéeste scéene

pràan bèle e pò ‘l sà pö ‘sa dìi, tàant ‘l éera in òoca,

la regìna Didóone, bèla fóora de mišüüra,

la se pòorta avàanti vèers el tèempli in méša a de i giüinòt.

Cùma fà Diàana quàant la cumàanda i bàj sö le rìive

de l’Euròora o sö i turnàant de’l Cìinto e mìla Oréadi

la se mèt intùurno e le ghe và adrée (la Déa

la véen inàans, la faréetra sö ‘l fiàanch, püsèe vàalta

de töte le àaltre Nìinfe, e Latùna la góot

in de’l segréet de’l cóor): cušé Didóone, cuntèenta,

la caminàava in méša a i sóo, e la ghe fà frésa sö i lauràa

per el règn che véen sö. Pò la gh’àa ciapàat pòst sö ‘n tròono

pròpia in méša a’l santüàari, davàanti a la cèla

de la Déea, cun töt atùurno le so guàardie sièelte. 

La regìna l’éera adrée a giüdicàa, la cüràava

la giüstìisia e la fìiva fàa in de la manéera giöösta

i lauràa, quàan’ a l’imprüìiša Enéa el gh’àa

vìst rivàa in méša a tàanta gèent Antéo, Segèesto,

el fòort Cloàanto e de j àalter Trujàan

che ‘l néegher tempuralòon el gh’ìiva spantegàat

in de’l màar e ‘l gh’ìiva ficàat luntàan sö spìage divèerse.

I s’è meravilìàat in de’l stès tèemp lüü e Àcate, cunfundìit

fra la cuntentésa e la paüüra: i brüšàava da la vója

de strenšìighe le màan, ma, a savìi mìia cùma la se sarès

giràada la menàada, el jà distüürba. I stà schìs,

quarciàat da la nìigula, a spetàa che sòort tucarà

a i so cumpàgn, a sèenter in che spiàgia

i gh’àbia lasàat la flòta, e perché i sìa vegnìit lé

òm catàat fóora da töte le nàavi – a impluràa pietàa,

intàant ch’ìi ‘ndàava vèers el tèempli in méša a’l vušamèent de la gèent.

Quàant j è ‘ndàt dèenter e i gh’àavìit el permès

de parlàa a Didóone, Ilionéeo, el püsèe garantìit,

el gh’àa cuminciàat a dìi cun càalma: “ O regìna, che Giòove

el t’àa permès de fundàa na nóova citàa

e regnàa sö pupulasiòon süpèerbe, nuàalter pòoer

Trujàan, sbatìit da i vèent per ògni màar, végnum chì

a süplicàate: dàa mìia el permès de dàa fóoch a le nàavi,

rispàarmia en pòpol a pòst, pèensa bèen a’l nòoster càašo

cun atensiòon e pietàa. Sùuntum mìia vegnìit chì

a diströger cun j àarmi i Penàati de la gèent de la Lìibia,

e gnàanca a rubàaghe la ròba, per scapàa jà in màar

cùma d’i piràati: sùuntum mìia cušé catìif, e gnàanca póol

permetìise tàanta süpèerbia en pòpol che ‘l è stàt casàat sóta.

Gh’è in méša a’l màar na tèra che i Gréeci i ciàma Espéeria,

cun de la gèent armàada mìia de rìder, cun i càamp che böta

ògni bèen; en tèemp ghe stìiva j Enòotri, e se dìis

che i so disendèent i l’àbia ciamàada Itàalia

da’l nùm de ‘n so rè. Lé vurìivum andàa...

Quàant a ‘n cèert mumèent Oriòone preputèent (19), vegnìit

fóora da’l màar, el n’àa ficàat sö l’àaqua bàsa e pò ‘l gh’àa

sbatìit in de l’àaria di ventòon che i n’àa purtàat luntàan.

El màar el n’àa fàt a tòch, in méša a jòonde e scòogli paurùus:

sùuntum rivàat in pòochi a la vòostra riviéera.

Ma che gèent éela la tùa? Che manéera éela chéesta

de impedìine de méter i pée a téra e de stàa lé

sö la spiàgia? Perché fàane la guèra? Se tegnìi mìia

cöönt de’l gèner ümàan e de j òm armàat,

gh’ìi de vìighe paüüra alméeno de i Dèei che i ricòorda e

i giüdica el bèen e el màal. Enéea, l’òm püsèe a pòst, pietùus,

valurùus de töti i murtàai, ‘l è ‘l nòoster rè. Se i Fàati

i la tèen amò in vìta, se ‘l respìira, se amò

el ripòoša mìia in méša a j óombre catìive de la mòort,

gh’ùm paüüra de nièent; e gnàanca te gh’àaret de pentìite

de vìighe garegiàat cun lüü in gentilésa. Gh’è de le

citàa e de j armàat de Tròoja àan in de’l paées d’i Siciliàan,

indùa régna el famùus Acèeste de sàanch trujàan.

Làsene tiràa a rìiva la flòta tarucàada da i vèent,

per metìila a pòst cun de’l lègn tajàat da le buschìne,

fabricàa d’ì rèm; per pò pàarter cuntèent

vèers l’Itàalia e ‘l Làasio, se gh’arùm la furtöna

  • truàat el re e i cumpàgn – de ‘ndàa vèers l’Itàalia.

Se gh’è pö la manéera de salvàate, se ‘l màar de la Lìibia

el t’àa tiràat sóta, o bòon Enéea, bravìsim pàader de i Trujàan,

se gh’è mòort àanca Jùulo nòosta speràansa de’l dumàan,

andarùm alméeno in Sicìilia, da dùa stìivum bèen e

da dùa sùuntum partìit, pudarùm véder el rè Acèeste!”.

Cušé parlàava Ilionéeo e töti i Trujàan i dišìiva de sé cu’l còo.

Alùura Didóone, sbasàat j óc a tèra, la gh’àa dìt:

“Gh’ìi mìia de vìighe paüüra, stripèe fóora da’l cóor i bröt penséer.

La düüra sitüasiòon, i rìs’c che gràava sö Cartàgine,

che ‘l è nóoa e gnamò bèen impiantàada, i me òbliga

a vìighe de le paüüre, cun la diféeša d’i cunféen

in ògni àangol cun de le guàardie bèen armàade.

Chìi cugnùs mìia la ràsa de Enéea, Tròoja, el valùur, j éeroi,

l’incèendi che ‘l gh’àa fàt finì na guèra cušé gràanda?

J è mìia düür de ànim i Tìiri, el Sùul el fàa ‘ndàa

i so cavàj mìia tàant luntàan da la me citàa

e el riès a méter el calùur de la pietàa in de i cóor

de la me gèent e àanca a mé. Ve faròo andàa jà

sicüür, ve darò na màan in töte le manéere, sìa che

gh’èsus vója de cercàa la gràant Espéeria e le tère

sàacre a Satùurno, sìa che gh’èsus vója de ‘ndàa

vèers le spiàge d’Érice, da’l re Acèeste. Se pò vurarìi

fermàave in de’l me règn, gh’ìi de savìi che chéesta

citàa nóoa l’è vòostra: tirèe püür a sèch le nàavi,

e che mé faròo mìia diferèensa fra i Pùnici e i Trujàan.

Gh’ès el céel de vóorer che Enéea el füdes chì, purtàat

chì da’l stès vèent! Ad ògni manéera mandaròo

persùne fidàade a cercàa fra le rìive de’l màar,

e urdinaròo de vardàa bèen sö töta la tèra de Lìibia,

per véder se ‘l füdès riesìit a tucàa tèra

o magàari se l’è a šübianèent in de ‘n quàal bòsch o citàa. 

Stà bùna! Enéea el pìio e el fòort Àcate da ‘n bèl pòo

i brüšàava da la vója de sbragàa ‘l nìigol.

E Àcate el gh’àa dìt a Enéea: “O fióol de Vénere

che cùša pèenset de fàa? Töt va bèen, te’l védet:

la flòta e i cumpàgn j è stàt catàat amò.

Màanca apéena Oróonte, che gh’ùm pròpia vìst

tiràat sóta da’l màar catìif: töt el rèst

‘l è precìis a chél che t’àa dìt to màader”.

El gh’ìiva apéena parlàat quàant na fümàana sòsula

che la jà sguarnàava, l’è ‘ndàta jà a l’imprüìiša

in de l’àaria lìbera. Enéea el parìiva ‘l sùul in de

la lüüs ciàara a la pàari de ‘n Dìo, belìsim in fàcia

 

(19) La costellazione di Orione portava le tempeste autunnali.

Cremona 25 maggio 2022

 

263 visite

Articoli correlati

Petizioni online
Sondaggi online